zalecana rozdzielczość 1024 na 768 pikseli
zalecana przeglądarka Internet Explorer

















Architektura



W najdawnieszych czasach sumeryjskich i przedsumeryjskich na terenie Mezopotamii budowano tylko z cegły suszonej, dopiero później stosowano cegłę paloną, ale tylko jako okładzinę do najważniejszych budowli. Kamień na terenie Międzyrzecza nie występował. Gliniane cegły były bardzo kruche i podatne na działanie warunków atmosferycznych. Na przykład dom wybudowany z cegły suszonej mógł stać mniej więcej przez taki okres, w jakim żyło jedno pokolenie. Gdy dom się zapadał, równano usypisko i stawiano nowy, który siłą rzeczy musiał stać trochę wyżej. Tego typu usypiska były bardzo pożyteczne, ponieważ nie trzeba było budować sztucznych platform, zabezpieczających przed powodziami i wodami gruntowymi

Nie inaczej było w przypadku obiektów sakralnych. W taki właśnie sposób rosły całe wzgórza miejskie. Prawdopodobnie w tym należy doszukiwać się doszukiwać się początków koncepcji budowy świętej wieży zikkurat. Budując zikkurat usypywano wielką platformę ziemną i na tym podwyższeniu dopiero stawiano świątynię. Z czasem na pierwszym tarasie zaczęto stawiać drugi o tej samej wysokości, ale o mniejszym obwodzie, a na drugiej trzecią. W taki oto sposób dobudowując kolejne poziomy, budowle, które były świątyniami na podwyższeniach przekształcono w robiące ogromne wrażenie swoją wysokością święte wieże, zwane zikkuratami. Na szczycie budowli znajdowała się mała świątynia na którą prowadziła jedna rampa. Były zikkuraty posiadające jeszcze rapmy boczne, króre wiodły w górę prostopadle do schodów głównych i równolegle do fasady. Początek tego procesu należy datować na lata 3400 p.n.e. Za pierwowzór zikkuratu uważa się Białą Świątynię w Uruk w okręgu Kulabba. Przybytki kultu, które mają formę pośrednią między zikkuratem, a świątynią nizinną to między innymi świątynia w Al-Ukajr i Chafadżi.

Można wyróżnić trzy typy zikkuratów. Prostokątny, występujący zazwyczaj na południu w Ur, Uruk, Nippur (zikkuraty sumeryjskie). Ten typ charakteryzował się wejściem na sam szczyt budowli po schodach. Typ kwadratowy, występujący głównie na północy; charakteryzował się wejściem na szczyt po okrągłej rampie; na przykład Durszarrukin, Aszur, Kalchau, Kartukultininurta. Trzecim typem jest zikkurat złożony o podstawie kwadratowej. Najdoskonalszym zikkuratem złożonym jest Etemenaki (Babilon). Charakteryzuje się wejściem na niższe poziomy po schodach, a na wyższe pomostami.

zikkuratZikkurat

Konstrukcja przekładana była co kilka rzędów warstwami mat trzcinowych oraz spoiwem. We wnętrzu pozostawiano wąskie poziome kanały, które pozwalały oddychać masie ceglanej i regulowały jej wilgotność. Zikkuraty wznoszone przez Sumerów miały zazwyczaj trzy piętra, dopiero późniejsze od 5 do nawet 7. Poszczególne piętra były kolorowe: czarne u podstawy, pokryte warstwą bitumu, dalej czerwone z wypalonej cegły, potem białe, pokryte wapnem, bądź gipsem, a najwyższe pokryte błękitną terakotą. Zdarzało się, że na tarasach sadzono krzewy a nawet drzewa. Budowle były skanalizowane terakotowymi rurami, którymi woda z opadów spływała w dół

Wszystkie zikkuraty są dziś bezładnym usypiskiem cegieł, gdzie najlepiej zachowały się kamienne fundamenty. Cegła suszona do dziś wykorzystywana jest na bliskim wschodzie do budowy domów. Jednak, co roku po porze opadów wymagają one zabiegów konserwacyjnych. Gliniane, suszone cegły są bardzo wrażliwe na wodę, wręcz przez nią wypłukiwane. Wierzchnia warstwa budowli, wykonana z lepszego budulca, chroniła trzon budowli, nie pozwalając, aby woda z opadów przedostała się do środka. Jednak po wielu tysiącach lat cegła palona ustąpiła, powodując powolne niszczenie zikkuratów.

W budownictwie sakralnym we wszystkich miastach Mezopotamii skrystalizowała się struktura świętych okręgów. Spośród wznoszonych wtedy przybytków wyróżniają się świątynie na wysokim tarasie, obok innych, ustytuowanych jak domostwa na poziomie równiny - później wyewoluowały one do wcześniej już wspominanych zikkuratów. Świątynie nizinne, poczynając od końca IV tys. p.n.e. do okresu panowania Sargona w XXIV w. p.n.e., budowano najczęściej wokół centralnie położonego dziedzińca., jak świątynię boga Sina w Esznunnie w środkowej Mezopotamii (XXVI w. p.n.e.), czy świątynie Isztar (Inanny) i Nini Zazy w Mari nad środkowym Eufratem (pierwsza połowa III tys.). Świątynie nizinne budowano też wokół wielu dziedzińców, łączących zabudowę w jeden kompleks o różnorodnej konfiguracji sal, korytarzy, podwórców i małych pomieszczeń, jak świątynia boga Szary w Tell Adżab. Wszystkie te założenia powielały strukturę domu południowego. Niektóre tego rodzaju przybytki w centralnych rejonach Mezopotamii miały już monumentalne wejścia w formie bram, flankowanych wieżami obronnymi, na przykład świątynia boga sina z warstwy X w Chafadżi. Znane są również przybytki kultu, w których dzidziniec, otoczony murem, znajdował się przed świątynią. Nawiązują one z kolei do domu typu północnego, a ich nawa kultowa, podzielona na cellę z ołtarzem ofiarnym i sanktuarium z podium na posąg bóstwa, zawsze poprzedzona jest przedsionkiem.

Wszystko przemawia za tym, że do końca okresu Dżemet Nasr (2800 - 2700 p.n.e.) każdy mógł wchodzić do poszczególnych części świątyni. Natomiast później - ludzie nie związani bezpośrednio z odprawianiem obrzędów nie mieli prawa wstępu do celli i otaczających ją pomieszczeń. Na północy świątynie były znacznie mniejsze; bedąc miejscami kultu boga, służyły mu za mieszkanie. Poza pomieszczeniami, zamieszkiwanymi przez boga w świątyni znajdowały się jeszcze mieszkania kapłanów, magazyny, warsztaty, itd.

Architektura monumentalna to nie tylko świątynie, ale również królweskie pałace. Najbardziej znanym jest pałac w Kiszu z okresu Meslima. Powstanie pałacu spowodował pogłębiający się z biegiem czasu podział władzy na kapłańską i świecką. Każda forma władzy potrzebuje odpowiedniej oprawy w postaci wszelkiego rodzaju dóbr materialnych, jak i miejsca, w którym wykonuje się czynności władzy. Pałace, tak jak budowle sakralne, wzorowano na założeniach domu mieszkalnego. Jednakże aby siedziba władcy godna była jego majestatu, forme tę zmonumentalizowano, tworząc wokół kilku dziedzińców rozległe kompleksy pomieszczeń, powielające kilkakrotnie pierwotne założenia architektoniczne. Zespół pałacowwy dzielono na część oficjalno-audiencyjną, apartamenty prywatne króla, pokoje dla służby i straży oraz liczne pomieszczenia o charakterze gospodarczym. Załozenia pałacowe mają strukturę dośrodkową, ponieważ ich podstawę stanowiły dziedzińce będące źródłem światła i powietrza oraz węzłami komunikacyjnymi rozległych części zespołu. Przed zagrożeniem z zewnątrz chroniły potężne mury i wieże, a sam układ pomieszczeń z komunikacją przez dziedzińce i wąskie korytarze czynił pałac budowlą łatwą do obrony

Ze względu na kruchość cegły suszonej sumeryjskie budowle musiały mieć grube ściany, aby mogłe one utrzymać ciężar dachu - z tego samego powodu prawie nigdy w sumeryjskich świątyniach nie znajduje się okien. Świątynie miały kształt wydłużony, dlatego że wtedy można było zarzucić na ściany belki i zrobić dach.

Kolejną charakterystyczną rzeczą dla architektury Sumerów było stosowanie ryzalitów. Ryzalit wygląda jak półkolumna wystająca ze ściany, ale nie jest okrągły, tylko kanciasty. Pierwsze sumeryjskie domy przypominały szałasy na rzucie prostokątnym bądź owalnym. Wokół jednej centralnej wiązki ustawiano inne w trzech równoległych rzędach, poczym zewnętrzne zaginano do środka, a całość oblepiano gliną. Oblepione trzciny wystawały z cienkiej glinianej ściany, tworząc charakterystyczny element, który potem został zastosowany w budownictwie sakralnym, jako ozdoba w postaci półkolumny. Półkolumny w architekturze jednak występowały rzadko, ponieważ trudno oddać okrągły kształt w cegle, dlatego też powszechnie stosowano ryzality.

Na przełomie IV i III tys. p.n.e, jako budulca używano płaskiej, glinianej i suszonej cegły o wymiarach 16 x 6 x 6 cm., zwanej fachowo riemchen. Poza tym stosowano drewno do budowy płaskiego dachu. Palmowe belki przerzucano w poprzek budowli, obmazując je gliną i bitumem. Stosowano również kamień, ale w bardzo minimalnych ilościach. Na początki III tys. p.n.e. stosowano cegłę płasko-wypukłą o wymiarach 27 x 17 x 10 cm. lub 18 x 15 x 5 cm. - zmiana ta związana była z przybyciem nowej fali ludności semickiej do Mezopotamii. Do produkcji cegieł używano drewnianych forem. Za czasów dynastii akadyjskiej znów zaczęto używać cegły kwadratowej, płaskiej, tym razem o wymiarach 40 x 40 x 8 cm. Cegła ta była zazwyczaj suszona, bardzo rzadko wypalana. Jako zaprawy używano rozwodnionej gliny z domieszką smoły bitumicznej



ostatnia aktualizacja: 21.12.2010

źródło:
Sztuka Starożytnego Wschodu - Antoni Mierzejewski
Sztuka Mezopotamii - Krystyna Gawlikowska